SAKA’T - SULI Dionakeanon ni Baeansuli

SAKA’T - SULI

Dionakeanon ni Baeansuli

____________________________

1. Gaabo’t ro pageaom

    Kabay gid nga mageatom

    Hueat ag magpahaom.

2. Kalisod nga nadangat

    Mabuhay maghinueat

    Hugod ag maghimueat.

3. Kon mahilab ro tiyan

    Bungoe man ro dueonggan

    Usoy it makaunan.

4. Kon may ginahingabot

    Hinugay it kaibot

    Agud indi magabot.

5. Malisod gid usuyon

    Grasya nga di maangkon

    Antos it himatuon.

6. Mayad nga kabubut-on

    Indi eang hingabuton

    Kapin sa maibuton.

7. Owa gid it pagsalig

    Sa tawong nagabulig

    Maghimueat it kahig.

8. Ro gaantos it panaw

    Hay makatagumpaaw

    Indi eang magpangeapaw

9. Ro paagi’t gobyerno

    Malisod mag-asenso

    Sukoe sa abusado.

10. Sa sangkurong kantidad

      Kapin may abilidad

      Salig nga makamanggad.

11. Samtang ginasinungay

      Pangabuhing mabudlay

      Buot eang ag magtawhay.

12. Usuya gid ro daean

      Nga manami nga agyan

      Agud indi magtaeang. 

SINAAW (Mga Matag-ud nga Sugilanon nga Akeanon)

SI LOLO NGA MANUGBUEONG

ni Shur C. Mangilaya

KADA may panaw si Lolo Onyong hay ana ako nga ginasampit. Medyo madueom eon abi ro panan-awan ni Lolo. Hambae ni Nanay hay naga sitentahon eon kuno si Lolo, pero madasig pa mat-a imaw magpanaw ag mabaskog pa ro eawas. Tag maisot pa ako hay mahayag pa mat-a ro panan-awan ni Lolo. Ngani madasig pa mat-a ro ana nga paghueag. Sa makaron hay second year highschool eon ako, pero padayon gihapon ako nga nagaminunot kay Lolo.

Pagpanguma malang ro pangitan-an ni Lolo Onyong. Ag kon owa it ueobrahon sa eanas hay nagabinakero imaw it ana nga daywang bilog nga anwang sa kaniyugan. Kon indi man hay nagadipara it anang kamaisan ag kasagingan sa bakueod. Naila ako magmunot kay Lolo sa bakeruhan, bangud pirme kami nagaihaw it saging ag mais. Kon amat hay ginasakaan pa nana ako it butong. Mayad nga manugsaka it niyog si Lolo. Suno kana hay dati man imaw nga mananggiti ag maabo ro ana nga mga suki nga manugtangway it tuba. Mayad eon man eani ako magsakay sa likod it anwang maskin ako isaea. Halin sa pagpaeungaeog, paggihit ag pagkug-ong hay kaibahan ako ni Lolo, kapin sa  adlaw  nga owa ako it klase sa eskuylahan.

Isaea pa nga akon gina-ibhan si Lolo hay kon magpamueong. Isaea nga mediko si Lolo Onyong. Ginakilaea imaw nga mayad nga manugbueong sa amon. Manugbueong sa mga may ginabatyag nga masakit. Maabo kana nga nagapabueong nga mga taga amon ag maskin sa ibang mga lugar. Kon amat hay ginadaea sa amon nga baeay ro mga may ginabatyag nga masakit. Kaibahan abi namon nga naga-istar sa baeay si Lolo. Ako ro panganay kamon nga magmaeanghod, ngani ako ro ginapaiba ni Tatay ag Nanay kay Lolo kon may paeanawon. Kapin sa mga maeayo nga lugar nga kon siin hay ginahinyo imaw nga magpamueong.

Ginadaea ako ni Lolo maskin siin nga lugar. Kon amat eani hay idto pa kami nagakatueog. Naila gid eani ako magmunot, bangud makaabot man ako sa iba nga mga lugar ag ginapakaon pa kami kon amat it tagbaeay. Ginasugtan man ako sa akong mga ginikanan nga magmunot kay Lolo, basta owa eang it klase sa eskuylahan.

Sa kabuhayon ko eon nga pagminunot kay Lolo, hay gina-usoy-usoy ko man kon amat. Halin pa abi it naga eskuyla ako sa elementary hay nagamunot eon ako kay Lolo. Maskin pa sa mga maeayo nga paeanawon. Ag maabo eon ro mga gineatas namon nga mga lugar, kapareho sa mga kaniyugan, bakueod, kaeanasan, kabukiran ag kagueangan.

Kon amat hay nagahilot man si Lolo it mga naeuat o mga nabalda nga mga unga ag maskin man eani magueang. May ana pirmeng baeon nga banyos, nga suno kana hay eana nga halin sa sambilog nga eahing niyog, nga naga atubang sa sidlangan. Ag may ana man nga eana nga halin kuno sa mabahoe nga sawa, halin pa sa tunga it kagueangan.

Kon may mga nagapueondo eani nga mga traysikol ag motor sa atubang it amon nga baeay, hay kaeabanan hay si Lolo ro gina-usoy. Bangud kon bukon it nagapahilot sa andang mga daeang unga hay nagakangay kana nga magpamueong. Ag eagi-eagi man nga owa ginabalibari ni Lolo ro mga nagahinyo kana it bulig.

Kilaea eon nga manugbueong si Lolo. Bilang isaea ka mediko hay ginatahod imaw it mga tawo sa amon nga baryo. Ag may sambilog pa kuno nga nasayuran si Lolo, apang owa nana ginasugira, suno kay Tatay. Maskin kuno ro mga maeain nga ispiritu hay sarang ni Lolo paeayason sa eawas it sangka tawo nga nagaumang-umang. Ag kon gusto man kuno nimo nga makit-an ro mga nagaaeagi nga mga tawo sa taeon, kapin pa kon udtro-adlaw, nagakasilom ag tungan gabii, hay hilam-usan kaeang kuno nana sa imong uyahon it anang ginatago-tago nga eana hay makita mo kuno sanda.

HAMBAE ni Nanay hay hinduna kuno nga gabii ro mahikaw nanday Ante Egling. nadumduman ko euman ro mga ginahanda nga mga pagkaon nanday Ante kada magpamahikaw. Halin pa it maisot pa ako nga unga hay nagapamahikaw eon sanday Ante Egling.

Suno kay nanay nga ro paghiwat kuno it mahikaw kada buean it Oktubre hay isaea ka pagpangamuyo, pagpangayo ag paghinyo sa mga kaeag it kapamilyang nagtaliwan eon sa pihak nga kinabuhi. Agud indi eon pagdueagon it mga kaeag ro mga nagakabuhi nga mga kapamilya sa sueod it panimaeay. Ag indi eon makaangkon it mga masakit ag mapaeayo sa mga maeain nga kahimtangan. Isaea man ka paagi nga makapahuway ag maghimunong ro mga kaeag sa pihak nga kinabuhi. Kapin pa nga nagapahilangop ro kaeag-kaeag, hay mangin malipayon kuno ro andang kaeag kon nakahiwat it mahikaw ro mga nagakabuhi nga mga pamilya sa kalibutan.

Kaibahan ko nga nagpanaw si Lolo Onyong, si Nanay ag ro akon nga daywang mga manghod nga si Toto ag Nenet. May kaeayuon ro baeay nanday Ante Egling sa amon. Sa pihak pa sanda nga barangay. Maagi pa sa mga kasagingan, kaniyugan ag nagaeatay pa sa ginaagyan nga sapa bago makaabot sa anda.

Human malang sa baeay nga butong ag pawod ro baeay nga ginaistaran nanday Ante Egling. Pagsaka namon sa baeay nanday Ante, hay nakahathat eon ro banig sa saeog nga bitlag. Nakaprepara eon ro mga nakasagda. May daywang manok nga einaga it bilog, nga owa pag-utdi it tuktok ag kamaeos. Nga suno kay Nanay hay agak ag mus-an, nga nakabutang sa pihak ag sa pihak.  Haeos kada pagkaon nga nakasagda hay may kakapid sa pihak. May mga kapid nga pinais nga mabahoe ag maintok. Sa maeukong hay may humay, may tuba sa baso, may mga buyo, apog ag dinubea nga pito ka tabako. Sa kilid hay may pinutos it panapton nga itom, nga suno man kay nanay hay mga pinutos nga mga eambong it pamilya nanday Ante Egling.

Pila malang ka tawo ro nag-aeagto. Haeos paryentehan namon nga mga kaeapit baeay nanday Ante Egling. Kami lang man ro andang ginahueat, eabi eon gid si Lolo Onyong agud maumpisa eon dayon it pangadi. Ag dapat gid gali nga bago mag-umpisa hay nakasaka eon ro nagapasakop it pangadi. Bangud kon ulihi ka it abot ag owa ka masakop it pangadi, hay indi ka anay makasaka sa baeay.

Samtang nagahaead it pangadi hay nakapalibot kami sa nakahathat nga banig nga may sagda. Si Lolo Onyong hay sige man ro pagtuob it kamanyang, palibot sa mga nakasagda. Haeos ro tanan nga mga sagda hay ginapuknitan ni Lolo Onyong ag ihueog sa eusat, samtang ginahingaeanan ro mga kaeag. Ag kon matapos eon it pangadi hay may ginakumkom si Lolo, ag ana dayon nga isabya sa tampaan, samtang nagahinambae nga indi ko man haeos maeubtan.

Ro akon nga ginahueat-hueat hay ro pagkatapos it pangadi, bangud sayod ko nga kaean-an eon dayon. Ro sa pihak nga ginhaead nga mga pagkaon suno kay nanay hay anday Ante Egling kuno nga hueay. Ag ro sa pihak hay para kamon tanan nga mga nag-aeagto. May dugang pa gid nga mga pagkaon halin sa kusina, kamana it tinuea nga manok nga gineupsan it kapaya. Haeos nagaaeagawan eang kami nga mga igkampuran it prito ag tinuea nga manok. Nagakutam-kutam gid akon bangud haeos paborito ko gid kan-on ro mga nakahaead nga mga pagkaon.

Mauli kami nanday Nanay ag Lolo nga may ginabitbit pa nga sangka plastik nga mga pagkaon.  Ginahatod   kami   ni  Angkol  Saldo  sa  may  dueonan  it  amon  nga  baryo, samtang ginapahayagan it daywa ka muron ro amon nga daean sa kaniyugan. Pag-abot sa may sapa hay kinahangean nga maeatay euman kami sa eatayan nga niyog. Sarang ko eon man eatayon ro eatayan, apang si Lolo ag ro daywa ko nga mga igmanghod hay ginabuligan pa ni Angkol Saldo. Ag kon nakaeatay eon ro tanan sa pihak hay maeaong eon si Angkol Saldo nga magbalik sa anda. Kami lang dayon mapadayon it pagpanaw nga buyot ni nanay ro sambilog nga muron. Ginaoy gid ako pagkasapoe sa amon nga baeay. Samtang nagapahuway kami hay nakabatyag euman ako it kagutmon. Ngani gaaeagawan euman kami nga magmaeanghod sa pinais nga gindaea ni Nanay.

OWA pa eani nagasipaek ro adlaw hay may nagausoy euman kay Lolo. Taga baryo kuno it Cabugao suno kay Nanay. Owa pa man ako kaagto sa Cabugao apang sayod ko nga may kaeayuon nga  baryo halin sa amon.

Ginsueang si Lolo it tatay kuno it unga nga pagabuengon ni Lolo. Samtang nagahimos si Lolo it ana nga mga daeaehon hay ana man ako nga ginhambaean nga magmunot. Naila man eani ako bangud gusto ko man nga makaagto idto sa baryo it Cabugao.

Haeos pigado ag takearon ro karsada nga amon ginaagyan. Malisod makaatraka ro motor bangud sa kaeasa ag eapukon nga daean. Kapin pa nga daywang  adlaw eon ro inuean.  Bago kami makasapoe sa baeay it nagsueang hay haeos eapukon ro among mga batiis ag siki. Eagi-eagi nga naghugas kami ni Lolo. Ag sa amon pa eang nga pagsaka sa baeay hay nagasubeang eagi kamon ro sangka baye nga nagapasaeamat ag nagpakilaea nga nanay it unga nga nagamasakit.

“Saeamat gid, Tay Onyong,” hambae it nanay. “Mayad ay nakaabot ka iya,” 

“Owa eon eani ako kabalibad sa pagsueang sa ing asawa ag sayod ko nga bukon it hangae ro masakit it inyong unga,” hambae ni Lolo.

“May nagbueong eot-a eani sa amon ngara nga unga nga si Nato. Taga iya malang man, ugaling hay owa gihapon gamayad,“ hambae it nanay ni Nato.

“Ag may nagsugid abi kamon nga may mayad kuno nga mediko idto sa inyong baryo.” hambae it tatay ni Nato. “Ngani ginpakamayad lang namon nga ikaw ro magbueong sa among unga.”

Sa sueod it kuwarto si Nato. Sambilog malang eani ro kuwarto, nga pantaw man ro sa sueod kon wahingon ro kurtina sa puwertahan. Nakit-an ko ro pagpaeapit ni Lolo kay Nato, bangud halin sa akong pungkuan hay pantaw ko si Lolo, si Nato nga nagaeubog ag ro mga ginikanan. Matsa ginpamuesuhan hingan ni Lolo si Nato. Ag maangan-angan hay ana ako nga tinawag nga daehon ko kana ro ana nga mga gamit sa pamueong. Sumueod ako sa kuwarto ag akon nakita ro maniwang nga eaking unga nga nagapangeangsi ro itsura. Sa akong banabana hay katubo-tubo sang manghod nga si Nenet nga nagapangidaron it dose anyos.

Nagahambae pa man si Nato, ugaling hay mahinay. Haeos nagapanghaeok ro waea nga tuhod it unga ag maabo nga mga gueos-gueos. Ginpanguta ni Lolo kon siin nagwarang si Nato.

“Nagpamiyawas malang sanda ron Tay Onyong sa bukid, ugaling pag-uli hay sakit eot-a kuno ro anang tuhod,” sugid it nanay ni Nato.

“Ginsabyahan ag ginsuyakan ta imaw ra it mga tawo sa taeon.” hambae ni Lolo. “Basi kon gindueag maton nanda ro andang baeay.”

“Paeawarang gid abi nga unga ra, ho,” hambae it tatay ni Nato. “Ikaw lang kantiguhan karon Tay Onyong, a.”

“Butbotan lang eani naton ra,” hambae ni Lolo.

Nagpasugo si Lolo it mga eain-eain nga dahon sa tatay ni Nato. Ag maabo pa nga mga gindugang si Lolo nga gin-impon sa mga dahon ag ginbayo sa eusong..Pagkaeunot it mga ginbayo hay gintampuean ni Lolo ro tuhod ni Nato samtang nagaduga ro mga dahon. nagakueuliit si Nato sa pagkabatyag it sakit.

“Aguyy! Aguyyy!” hambae ni Nato, nga sige ro kueuliit sa ana nga uyahon.

“Tiis-tiis eang ,’To, agud magmayad ka,” hambae ni Lolo.

Maangan-angan hay gintabunan ni Lolo it panapton ro haeok nga tuhod nga gintampuean. Ginsueod ni lolo ro anang alima sa panapton ay owa eang magbuhay hay may matsa dagum it haba ag maisot nga kahoy nga ginkuot si Lolo halin sa tuhod ni Nato. Hasta padayon nga pila pa ka mga maintok nga tunok nga kahoy ro ginbuoe ni Lolo.

“Hay...ginsuyakan t-a gali imaw ra it ana nga mga gintapakan nga mga tawo sa taeon,” hambae ni Lolo

“Kita mo gid ron... sa pagkaeangas gid abi nga unga ra, ho,’ hambae it nanay ni Nato.

Kaabu-abo gid-a hingan ang nabatian nga pagpasaeamat it mga ginikanan ni Nato sa pagbueong ni Lolo. Pinadaehan pa kami it mga balingka ag eutong saging nga tundan, nga ginsueod sa bayong. Ag ginhatod euman kami ni Lolo it motor pauli sa amon.

SABADO it agahon hay may nagsueang kay Lolo nga ginapabueong kuno ro anang asawa. Nagbaktas malang ro isaea ka nanay nga suno man kana hay taga Sityo Ugod sa pihak nga baryo. Nadumduman ko nga nakaabot eon ako sa lugar nga ginhambae it nanay. Nakamunot eon dati ako man kay Lolo, tag may ana man nga ginbueong. Sa kilid it bukid ag maeaka ro mga pamaeay idto sa hatong lugar.

Ginpangutana anay ni Lolo kon ano ro natabo. Ag ginsugid man it nanay ro mga nagtaliwan nga mga gin-obra sa anang asawa, bago nakabatyag it masakit. Sa pagkasayod ni Lolo hay eagi-eagi nana nga ginhimos ro ana nga mga daeaehon sa pagpamueong. Ag kaibahan man ako nga nag-ilis man agud ibhan euman imaw.

Sa likod-baeay namon kami nag-agi, bangud  owa man it karsada paagto idto nga puydi kami makasakay sa saeakyan. Ngani hay sa kaeanasan kami nagpangeaktod.

Naabutan namon nga nagapungko sa bangko ro asawa it nanay nga nagsueang.  Ginpapungko kami ni Lolo sa sueod it may palaylay nga kusina. Nagpakilaea ro eaki nga si Tay Imon ag ginsugid ro mga ginabatyag nga masakit.

“Hay palin, owa kat-ing ka obra sa bukid ron?” pangutana ni Lolo

“Huo eani, daywang adlaw eot-a nga owa ako kapanaw ngara,” hambae ni Tay Imon. “Ro akon lang eani nga unga ro nagadipara sa amon nga baka idto.”

“Suno sing asawa hay nagpanghawan ka kuno idto sa inyong ginabuytan nga eugta?”

“Huo eani... ag basi pagkagabii hay matsa nalisdan eot akon mag-ihi ag masakit ro akon nga pus-on.” 

“Tawasan ta lang,” hambae ni Lolo

Nagpabuoe sa maeukong it tubi si Lolo. Samtang sige ro anang banyos it kandila sa may dahi, dungan-dungan, pulso it alima, sueoksukan, euta-euta it butkon ag siki ag sa may pus-on. Nagpangamuyo dayon si Lolo.

Ginsindihan ni Lolo ro kandila ag pinatueo sa maeukong nga may tubi. Nangawa kami tanan nga haeos ro kurte it nagtueo nga kandila sa tubi hay matsa mga maisot nga tawo nga pasiliw ro ueo.

“Harun sanda ho... ro mga nagamalit kimo,” hambae ni Lolo.

Nagtueokan ro mag-asawa.

Padayon gihapon nga ginapatueuan ni Lolo it kandila ro maeukong ag sa pangaywa nga pagbilog it kandila, hay matsa kurte man it nagatueumpukan nga mga puno nga may maeambo nga mga dahon.

“Aba! Sa may anuo ka gid nagpanghawan, ay?” pangutana ni Lolo.

“Maw gid eani Tay Onyong...ginpanghawanan ko abi ro malikot nga anuo ag nagtapas pa it pilang bilog nga ikurae kunta,” sabat ni Tay Imon.

Sambilog pa gid nga gintawasan ni Lolo si Tay Imon. Ag sa pangatlo nga pagpatueo it kandila sa maeukong hay matsa owa eon it kurte ag malimpyo tan-awon. Gin-impon ag gintumok dayon ni Lolo ro mga kandila nga ginpatueo sa maeukong. Ag ginbanyos dayon nana sa may pus-on ni Tay Imon.

“Hay...kabay pa nga maduea eon ro imong ginabatyag nga sakit ngaron,” hambae ni Lolo. “ Ag mageaong kaman anay kon magpanghawan, kapin sa mga taeon nga malikot.”

Nagpasaeamat gid it mayad si Tay Imon ag ro ana nga asawa kay Lolo. Nakita ko nga may gindawat nga kuwarta sa alima ni Lolo ro ro asawa ni Tay Imon. Ag suno man sa akong pagpangutana dati  kay Lolo, nga rong mga ginatao kana hay owa nana kinakabig nga bayad kundi ginatawag nana nga sanag.

HALIN ako sa hampangan kaibahan ro akon nga mga katubo-tubo, isaea ka agahon. Ginpatawag abi ako ni Lolo, bangud may amon euman kuno nga paeanawon sa pihak nga baryo. Nagahueat ro isaea ka eaki sa may traysikol. Nadumduman ko kabii nga naabutan ko si Lolo nga may kaistorya nga mag-asawa.

Pag-abot namon sa pihak nga baryo hay nasayuran ko nga nagapabugsok gali it mabahoe nga baeay ro nagsueang kamon. Haom eon ro mga kinutkot nga eapok agud pabugsukan it haligi nga pagabuhusan it semento.

Nagatinan-aw malang ako sa binit samtang sige ro ay Lolo nga libot-libot sa mga kinutkutan. Sayod ko nga ginahalin ni Lolo ro mga tawo sa taeon nga nagatiner sa nasambitan nga lugar it bag-ong ginapaugdukan nga baeay. Pilang beseas eon man ako nga nagamunot-munot kana kon may mga bag-ong nagapabugsok it baeay. Ana nga ginahalin ro anang mga pinueot nga eapok halin sa ginapabugsukan, ag ginpilak sa malikot nga taeon. Ag pagkatapos hay gin-umpisahan eon dayon ni Lolo ro pagdaga sa mga kutob it ginabutangan it haligi.

Sa kada ginabutangan it haligi hay may ginabutang si Lolo nga sinsilyo nga kwarta, euy-a, pusa nga taku, buyo, apog, bunga ag benditado nga pinuksi nga eukay it niyog. Suno kay Lolo hay ginauna nana it bugsok ro ueohan nga haligi bago ro sikwayan. Agud mapaeayo sa mga dimalas ag kaeainan ro nagaistar sa panimaeay. Pagkatapos ana dayon nga dagaan ro maga buho, paagi sa pagpatueo it dugo halin sa sadsad nga bisayang manok. Suno kay Lolo hay sadsad ro tawag sa manok nga haeos puti tanan it bueboe, tuktok, siki ag kamaeos. Pagkatapos nana nga dagaan ro kada mga buho hay eagi-eagi nga ginabuhusan it semento ro may nakahaom eon nga saesaeon nga haligi it mga trabahador. Dapat gid kunay Lolo nga udtroadalw gid himuon ag indi magpaeandong sa silak it adlaw ro mga manugbugsok it haligi, samtang nagabuhos. Tag indi dapat maeandungan it andang mga anino ro buho it haligi nga ginabuhusan. Agud mapaeayo man kuno sa madueom nga pagpangabuhi ro mga nagaieistar sa bag-ong baeay.

ISAEA ka adlaw hay ginsampit ako ni Lolo, bangud may ana kuno nga ginabueong sa tabok it suba. Gindaea nana ro anang eana sa maisot nga bote. Pati ro maisot nga puyo nga ana ginasudlan it kon ano nga indi ko man maeubtan. Pero sayod ko nga ana man ginagamit sa pagpamueong.

Indi eani kunta sugtan ni Nanay kami ni  Lolo, bangud hapon eon ag basi magab-ihan kami. Ag kapin pa hay naga inuaen sa ilaya. Basi kuno maabutan namon ro pagbaha it suba. Hambae ni Nanay nga kon puydi hay hin-aga lang kuno it agahon. Pero naeuoy gid abi si Lolo sa nagahinyo nga tatay it sangka unga nga nagamasakit. Ngani nagpanghimos gid imaw ag sinampit na ako nga mangin kaibahan.

“Boy, ibhi anay ako... mapamueong ‘ta idto anday Puling, sa may Sityo Suong,” hambae ni Lolo. “Sa kilid it bukid baea.”

Nakibot ako bangud sayod ko nga maeayo eon nga lugar kon panawon ro Sityo Suong. Ag tuod man nga nagatabok pa kami it suba, pero indi ko gid mabalibaran si Lolo.

“Sige, ‘Lo, daea lang kita it ieislan...basi mabasa kita kon magtabok sa suba,” hambae ko, ag eagi-eagi nga nagbuoe it ieislan ag ginsueod sa napsak.

“Hay kon hin-aga lang abi nyo agtunan idto, Tay,” hambae man ni Tatay. “Hapon eon ra ag basi magdaeom pa hinduna ro suba.

“Kahuya man sa nagsueang... ag basi baea sugong eot-a ro ginabatyag it unga,” hambae ni Lolo.

“Basi baea maabutan pa kamo it bunok it uean,’Tay. Manyain ro tyempo,” hambae man ni Nanay.

“A, ingkaso galing nga kon magbaskog ro uean ag magbaha ro suba, hay idto lang anay kami matueog ron,” sabat ni Lolo.

“Owa it problema ron, Tay Onyong...eapad man ro ang eugban idto,” hambae ni Tay Puling.

Owa it mahimo ro akong mga ginikanan. Bangud sayod ko nga kon magdisisyon si Lolo hay sigurado gid nga indi mapunggan. Ag isaea pa hay kapin ginahinyo gid imaw nga magpamueong hay eagi-eagi nga ginaagtunan nana kon owa imaw it awat.

Nagpanaw kami ni Lolo nga kaibahan ro nagsueang nga si Tay Puling. Matuod gid man gali nga nagatubo ro tubi bangud nagaeanab-eanab eon ro suba. Maeubog eon ag may nagaanod eon nga pilang bilog nga mga gamo ag kahoy-kahoy. Pero padayon kami nga nagtabok. Ginabuytan namon ni Tay Puling si Lolo. Kusog eon abi ro tubi bangud nagaamat-amat eon nga nagabaskog ro sueog.

Pag-abot namon sa baeay nanday Tay Puling hay nakit-an ko nga nagaeubog ro anang unga nga ginahuliran it anang nanay. Eagi-eagi nga ginpamulsuhan ni Lolo ro unga. Napan-uhan ko nga maeuya ag maeangsi eon ro unga, nga sa tantiya ko hay nagapangidaron it mga waeong dag-on.

Nagpabuoe si Lolo kay Tay Puling it itlog it manok nga owa pa maeumeomi. Agud ana kuno nga ulian ro unga. Ginbanyusan ni Lolo it euy-a ro unga sa may pulso it alima, siki, sa euta-euta it tuhod ag siko, dungan-dungan, dahi ag sueoksukan. Ginkrusan it euy-a ro itlog ag ginbutang sa may sueoksukan sa sueod it eambong samtang nagakaya ro unga.

Mga pilang minuto gid man ro nagtaliwan ag ginbuoe dayon ni Lolo ro itlog sa sueoksukan. Ginpusa dayon ro itlog sa taku. Napan-uhan ko nga wasak ro dueaw it itlog ag matsa may nagakalhit nga puea.

“Hay abaw, a! Matsa eamunon eot-a kunta ro inyong unga ngara it maeain it ginhawa,” hambae ni Lolo. “Sugong gid-a ro pamatyag sa inyong unga ngara, Puling.”

“Maw man gali nga nagaeubid gid-a imaw sa sakit it tiyan,” hambae ni Tay Puling.

“Nagapangeuya gid-a imaw bangud ginaunayan,” hambae ni Lolo.

“Maw eani nga naisip ko eagi nga ipasueang ka kay Puling, Tay Onyong,” hambae it asawa ni Tay Puling. “Sayod ko nga matsa eain gid-a hingan ro anang ginapangeuya kainang agahon.” 

Gindawat ni Lolo ro taku nga ginpus-an it itlog kay Tay Puling ag ginsugo nga ibutang sa may kaeayo it dapog.

“Basi inabot siguro it bukot imaw ro nag-agi iya kabii ag ro inyong unga ro ginpaukpan it anang kagutmon,” hambae ni Lolo.

“Mayad man eani ay nasayuran eon,” hambae ni Tay Puling.

“Indi eon magkahawag... mayad eot-a ro inyong unga ngara. Sayod ko eon man kon sin-o ron, iya malang nagaistar sa inyong sityo. Nakasumaeang ko eon man ron sa mga nagtaliwang inadlaw.

Nagtaean-awan ro mag-asawa. Apang indi nanda mapangutana kon sin-o nga tawo ro ginatuyo ni Lolo, bangud owa man imaw nagasugid it mga makaron nga mga dilikado nga pagpabangdan. Ro anang nasayuran hay ginasikreto eang nana bangud siguro sa parte man it ana nga pagpamueong.

Matsa naumpawan ro unga bangud nakabangon eon ag nagakaon it einugaw. May ginbanyos pa nga eana sa tiyan it unga si Lolo bago kami mageaong nga mag-uli. Ag nagpasaeamat gid it abo ro mag-asawa kay lolo.

Napan-uhan nakon pag-uli namon nga samtang nagapanaw hay nakaagi kami sa isaea ka baeay nga solohanon. Luma eon man nga baeay nga tapi sa may kilid it daean. Napan-uhan ko nga mataeom ro panueok it isaea nga magueang nga eaki sa may bintana kamon ni Lolo. Apang owa gid pagtueoka it mayad ni Lolo ag ana pa ako nga hinambaean nga indi magtueok sa magueang nga eaki. Nabatian ko nga matsa may ginahinambae si Lolo nga indi ko man haeos maeubtan. Ag napan-uhan ko nga matsa nagakutib-kutib man nga matsa hangit ro isaea ka magueang nga eaki sa may baeay.

Owa gid kami gaeaom ni Lolo nga madaeom eot-a gali ro baha it suba. Ag indi gid kami makapilit it tabok, bangud nagadaganas ro maeubog ag masueog nga tubi. Kapin pa hay nagakasilom eon ag maeain man gihapon ro tyempo sa kadamueon it gae-om sa ilaya.

“Hay palin rat-a ra, Boboy... daeom eot-a ro suba?” pangutana ni Lolo.

“Ngani... basi indi eot-a kita kasarang kara magtabok,” hambae ko. 

“Hay paalin baea, matabok gid kita?” 

“Tao eani kara, ‘Lo, daeom eon ag sueog eon abi nga mayad ro tubi,” 

“Kon piliton ta nga makatabok, hay basi apukon kita sa ilawod ag mayad kon makasarang ka pa.”

“Maw man eani ang ginapanimbangan, kon bata-bata pa ako kunta hay sarang nakon tabukon ra,” hambae ni Lolo.

“Mayad siguro, ‘Lo, balik lang kita anday Tay Puling sa Suong,” hambae ko.

“Maeayo eon man abi magbalik... ag matsa nagaoy eot akon it pinanaw,” sabat ni Lolo. “ 

“Hay, paalin baea, ‘Lo?”

“Idto lang kita sa payag ni Ponsing... tag sa may kamaisan nana, hueat-hueaton ta lang basi maghubas ro tubi hinduna.”

Nagaduda gid ako nga indi eagi maghubas, bangud nagapatubo pa eang ro tubi. Ag sige pa ro inuean sa ilaya. Ag maskin maghubas man ro tubi hay madueom eon hindunang gabii kon magtabok. Ag kapin pa hay malisod eon sa kahimtangan ni Lolo.

Samtang nagapabalik kami sa kamaisan hay amon nga inagyan ro mga kasagingan sa bakueod. Matsa nakabatyag ako it kahadlok, kapin pa nga nagapahilangop eon ro gabii. Indi ko masayran nga ham-at nagapaeanindog ro akong nga bueboe, samtang ginapaeas ni Lolo ro mga gamo sa binit it daean sa anang baston nga kahoy.

Mayad gid-a magmidyos si Lolo sa amon nga kagutmon. Nag-euak imaw it pilang bilog nga malinghod nga mais ag amon nga gin-ihaw. Nagpamueot kami it mga dinagsa nga mga euma nga kahoy-kahoy ag nagdap-ong. Sayod man ni Lolo nga ro tag-iya it kamaisan hay ana man eani nga gumankon sa ingkampod nga si Tay Ponsing. Hambae ni Lolo hay hin-aga lang galing nana hambaeon si Tay Ponsing, nga nagbuoe kami it ieihawon nga mais. Nabusgan man ako pagkatapos it kaon it mais ag mayad man ay may tubi pa sa galon sa sueod it payag nga amon gin-inom.

Samtang nagapahuway kami ni Lolo hay matsa gulpi eang nga naghuyop ro maeamig nga hangin. Ag sa akong pagpamantaw sa kasagingan hay nagahuyong-huyong ro mga dahon. Tinangda ko ag tinueok ro madueom nga kaeangitan nga nagapatimaan nga may paeaabuton pa gid nga pagbunok it uean.

Nagaeapnaag eon ro kadueom it gabii ag mabatian eon ro piit it mga gangis. Nagsindi it muron si Lolo nga nangin iwag namon sa sueod it payag. Ginpapungko nana ako sa may saeog nga bitlag. Nabatyagan ko nga nagaeapos ro maeamig nga hangin sa saeog, eani ginhapinan namon ni Lolo it sako ro saeog. Hambae nana hay bistahan namon maangan-angan ro suba, basi kon naghubas eon agud sa amon nga pag-uli. Pero kat amon nga gintan-aw ro suba hay haeos nagdaeom ag nagsueog lat-a eani ro tubi. 

“Iya lang kita matueog kara, Boy,” hambae ni Lolo.

“Indi bale, ‘Lo... mas mayad man eani nga magpakaagahon lang kita iya,” sabat

ko.

Samtang nagapahuway eon kami sa payag hay haeos owa gid nagaistorya kakon si Lolo. Ag owa eon lang ako nagasugilanon kana bangud sayod ko nga nagaoy man imaw. Maangan-angan hay gumuwa si Lolo ag matsa naglibot hingan sa payag ag sumueod man dayon.

Ginpaeong ni Lolo ro iwag nga muron ag nageapnaag ro kadudoeman sa sueod it payag. Nabatyagan ko nga nag-iping kakon si Lolo sa eugban. Owa man it pagtueo ro payag bangud bag-ong dugdug kon hinali nga magbunok it mabaskog ro uean. Indi haeos ako makatueog maskin nagakanagob eon ro gabii. Namag-uhan eang siguro bangud owa pa gid abi ako makatueog sa taeon hasta ako nagbahoe. Samtang nagaliniso-liso ako hay napan-uhan ni Lolo.

“Indi ka katueog, Boy?” pangutana ni Lolo.

“Namag-uhan eang siguro, ‘Lo,” sabat ko.

“Piyunga eang ing mata, hasta ka makatueog... bantayan ‘ta galing,” hambae ni Lolo, nga matsa nagulpihan ako sa ana nga hinambae. Indi baea si Lolo magtueog ay? Ham-at bantayan nana ako?

Nakibot ako sa gulpi nga paghuyong kakon ni Lolo, samtang nagahutik sa akong dueunggan. Nakatueog eon gid man gali ako.

“Bugtaw eang anay, Boy...indi eon magkatueog,” hutik kakon ni Lolo.

Napan-uhan ko nga nagbangon si Lolo nga kunakon hay masindi it iwag pero owa gid nana pagsindihi ro muron. Kinuebaan ako pagkabati it huni it tiktik. Eagi-eagi nga bumangon man ako, apang ginbuytan ako sa butkon ni Lolo. Maangan-angan hay mabaskog nga humuni ro wakwak. Matsa nagasalida sa may bubong, ag ro tadtad hay matsa ginakaskas. Ag nagapanghilamo it maeangto nga matsa sapat-sapat nga tanangaw ro hugom. Gulpi ako it isdog ag bumuyot sa butkon ni Lolo.

“Hipos eang, Boy... pagpamuyot eang kakon,” hutik ni Lolo. “Suksuka ra ho.”

Nabatyagan ko nga may ginkulintas sa akon nga leog si Lolo, ag may ginbanyos imaw kakon nga eana sa tiyan ag dungan-dungan. Pero sige ro akon nga kinuebaan ag paeangurog. Sayod ko nga aswang ro ginatawag nga tiktik ag wakwak, suno sa sugilanon ni Nanay.

Nagpamuyot ako it husto kay Lolo samtang sige ro pagkutu-kuto it tiktik. Maangan-angan hay nagakaduea ag mabueos man dayon ro huni it wakwak nga kon imo pamatyagan hay matsa gus-abon nana ro pawod.

“Iya ka eang anay, Boy... indi eang maglingaw,” hutik kakon ni Lolo. “Pagsinggit eang dayon kakon kon ano man ro matabo.”

“Ham-an, ’Lo, sin ka maagto kon?” hutik ko nga pangutana kana.

“Atubangon ko ro mga maeain it ginhawa ngara sa guwa, nga nagasaeot sa atong pagpahuway,” sabat ni Lolo.

“Pagdahan eang, ‘Lo... hueaton ‘ta iya.” Gin-isog ko ro akong buot maskin ginahadlukan.

“Sindihi eang dayon ro iwag hinduna,” bilin ni Lolo. “Una sa may haligi sa euohan ro muron ag hara ro pusporo, ho.” Ginpabuytan kakon ro pusporo ni Lolo.

Hinadlukan pa gid ako it husto suno sa mga ginhutik kakon ni Lolo. Indi ko haeos makita ro palibot sa kadueom, pero nabatyagan ko nga gumuwa sa payag si Lolo nga nagahinambae nga owa man ako it maeubtan. Kinuebaan ako kat nakabati ako it matsa may nagadueomugan ag nagaueopasan sa guwa. Ag kapin pa hay owa ko eon haeos mabatii ro limog ni Lolo. Nagapaeanindog eon ro akon nga bueboe, pero gin-isog ko ro akon nga buot. Nadumduman ko nga basi kon ano eon ro natabo kay Lolo. Ginbuytan ko it husto ro pusporo, ag samtang nagasindi hay nagapaeangurog ro akong alima. Sa pagsinaaw it kahayag hay nakit-an ko ro muron sa may ueohan ag eagi-eagi nga ginsindihan. Nageapnaag ro kahayag sa sueod it payag ag dayon hay gin-isog ko eon gid ro akon nga buot. Gumuwa ako sa payag nga bitbit ro nagahayag nga muron.

Inalsa ko it mayad ro muron agud mageawig ro sakop it kahayag. Matsa naumpawan ako kat nakita ko nga nagapahilangop kakon si Lolo. Napan-uhan ko nga pas-an nana ro ana nga baston ag haeos eapukon ro ana nga kaeawasan. Sinubeang ko imaw ag binuytan sa butkon.

“Hay, ano ro natabo, ‘Lo? “ pangutana ko.

“A... mahaba nga istorya, Boy,” sabat ni Lolo. “Mali anay idto sa sueod it payag.” 

Sa akon nga pagtinueok kay Lolo hay matsa naghalin gid-a imaw sa patag it inaway. Matsa nagabatyag pa gihapon ako it kahadlok. Apang sa pagsugilanon ni Lolo nga napirde eon kuno nana ro saeot nga nagapahadlok kamon kaina sa payag, hay matsa nagmaayad-ayad ro akong pamatyagan. Hinali nga nagbunok it mabaskog ro uean. Hasta nga tinukob euman dayon ako it kadueoygon.

AGA-AGA paeang hay ginpukaw ako ni Lolo. Ginsuglanunan nana ako nahanungod sa natabo kabii. Ag ginbilinan nana nga owa it maskin sin-o ro makasayod sa natabo kabii, kundi kami eang nga daywa. Naghambae man ako kay Lolo nga owa it maskin sin-o nga makasayod. Ag akon man nga ginakabig nga ro nageuwas kakon sa kaeainan hay si Lolo.

Gumuwa ako sa payag samtang nagasinaaw eon ro palibot. Ag sa akong pamatyag hay haeos naduea eon gid man ro maeain nga tyempo. Tinangda ko ro kaeangitan nga nagapatimaan eon it maayad-ayad nga tyempo sa paeaabuton nga adlaw. Ro suba nga haeos pantaw man halin sa akon nga ginatungtungan hay naghubas eon ro tubi.  Ag puydi eon namon tabukon, agud makapauli eon kami ni Lolo sa amon nga baeay. ■

SINAAW (Mga Matag-ud nga Sugilanon nga Akeanon)

BAESA

ni Shur C. Mangilaya

HAEOS sobrang sangbuean eon si Julsh sa isla it Boracay. Imaw ro nagabuyot it mga trabahador sa construction site sa ginapatindog nga hotel sa atubang it baybayon it Sityo Bolabog sa may Barangay Balabag. Rong nagakuntrata sa construction hay ro ana nga tiyo nga si Pablito, isaea nga Architect nga igmanghod it ana nga nanay.

Nagabakasyon malang kunta ro katuyuan ni Julsh sa Boracay. Sa baeay it ana nga tiyo sa may sityo Malabunot nga sakop it barangay Manoc-manoc. Bangud gusto eang kunta nana nga magpaliwa-liwa sa isla ag magpautwas sa anang ginabatyag nga kasubo. Dahil sa nadangatan nga pagbueugeag nanda it anang nobya sa Manila.

Indi mabaton-baton ni Julsh rong natabo kanda sa anang nobya. Nga haeos tatlong dag-on man nana nga nakarelasyon, halin it magkaklase pa sanda sa college.  Nag-asawa it gulpi ro anang nobya sa isaea ka seaman. Ngani bangud sa natabo hay ginpakamayad nana nga magbakasyon anay sa isla it Boracay sa Aklan. Agud maskin paalin hay maumpawan ro ana nga ginabatyag nga matsa malipong nga paminsaron ag sakit sa tagipusuon. Owa imaw it mahimo kon nagbaton eagi it asawa ro anang nobya. Bangud ginsiguro malang ro kamaeayran it anang nobya. Agud makaangkon man it mayad nga pagpangabuhi sa isaea ka eaki nga may maayad-ayad nga pangitan-an. Alinon nana ay owa pa man eani imaw it mayad nga trabaho, nga ipabugae sa ginikanan it anang nobya. Bukon man kunta it nangin asawa sa anang nobya ro eaki kon owa man pagsugsuga it mga ginikanan. Bangud nagakita it dollar sa ibang nasyon ro eaki bilang isaea nga bukon eang it ordinaryong seaman, kundi may mataas nga ginabuytan sa mabahoe nga barkong nagabiyahe sa iba-ibang nasyon. Eagi-eagi nga ginpasunggab nanda sa eaki ro anang nobya.

Gineunod ni Julsh it makahieilong nga ieimnon sa Boracay ro anang kaugot sa isaea ka baye nga haeos ginhaead nana ro anang kabuhi para eamang higugmaon ag pangasaw-on. Apang nakasumaeang it isaea ka manggaranon nga eaki ro anang nobya ag eagi-eagi nga ginbaton ag ginpakasaean. Ag owa imaw it sarang mahimo sa mga natabo.

Haeos kat una nga mga inadlaw, hay pirme eang nga nagawinarang si Julsh sa mga ieimnan sa binit it baybayon kada gabii. Kon amat hay kaibahan pa nana ro ana nga tiyo nga naga-inom. Pero kat ulihi nga sayod eon nana kon siin imaw maagto, hay solohanon eang imaw kon magpanaw ag mag-ininom. Bangud indi eon man nana gusto nga may kaibahan. Kon amat hay mabugtawan nana sa kanagubon it tungang gabii nga nagaeugad imaw sa puti nga baeas sa baybayon. Ag haeos aga-aga eon kon mag-uli sa baeay it ana nga tiyo. Tugma sa anang tiyo ro natabo sa anang ginabatyag nga kasubo. Nasayuran sa anang tiyo suno man sa sugid it ana nga nanay, nahanungod sa natabo kana. Kon amat hay ginaagyan nanda it istorya sa anang tiyo ro natabo kana. Apang nahuya man siguro nga ungkaton gid it ana nga tiyo ro mga nadangatan it anang paghigugma sa Manila.

Hasta eani isaea ka gabii nga nahilong gid si Julsh it husto hay nasugid na gid man sa ana nga tiyo ro mga natabo kanda sa anang nobya. Nadumduman pa nana ro mga ginhambae kana it ana nga tiyo nga ham-at pangmaeatyan gid kuno nana ro sangka baye, nga maabo man kuno nga baye sa kalibutan ag mas mayad pa siguro sa ana nga nangin nobya. Gineaygayan imaw nga indi eon gid man nana pag-ubos-uboson ro paghigugma sa isaea ka baye, samtang owa pa nana mangin asawa.

Nakapatigayon man maskin paalin it sangkuro nga pagbag-o kay Julsh ro mga eaygay kana it ana nga tiyo. Bisan paalin hay matsa nakapaumpaw sa anang baeatyagon ro mga ginahinambae kana. Kapin pa kon amat man hay nagatawag ag nagatext kana ro ana nga mama ag papa idto sa Manila, nga dapat haeungan man nana ro ana nga kaugalingon.

Sa pilang beses eon ni Julsh nga magwarang warang sa isla it Boracay, hay maabo man ro ana nga mga nakilaea. Kapin pa kon may mga paeanawon nga mga kasadyahan ro ana nga tiyo hay ginapamunot imaw ag ginapakilaea kana ro mga kakilaea man it ana nga tiyo. Kon amat hay may ginasunlog man kana ag ginapasunggab nga daeaga, para man nga ana nga ilaan ag nobyahon. Apang owa gid sa ana nga buot nga magmayad sa mga nakilaea nga daeaga.

May iba pa nga mga baye nga ginpakilaea it ana nga tiyo kay Julsh, nga manami ro mga trabaho sa hotel ag resort. Apang owa gid sa ana nga buot nga makipag amiguhan ag makipagbaeayluhan it mayad nga buot kanda.

Kon amat hay ginapakilaea man kay Julsh ro mga nagapanag-iya gid eani it mga restawran ag mga may pwesto nga negosyo sa isla. Pero hasta sa pagpakilaea eang gid ro ana nga katuyoan. Maskin nagatinext pa kana ag  nasayuran nana nga may mabahoe nga kaila kana, hay owa nana ginataw-i it hayga nga mageawig ro andang pagkieilahan.

Sa matuod-tuod gid man hay may ipabugae man si Julsh kon ro pagahambaean hay nahangungod sa anang itsura ag pangeawason. Guwapo, manami ro eawas ag may kataason, nga kabangdanan nga maabo man ro nagakursunada kana. Nangawa man eani imaw nga ham-at sa isaea eang ka baye nana gin-uyang ro anang baeatyagon.

NAGBALIK anay si Julsh sa Manila, bangud gusto nana nga magtiner eon sa Boracay. Naghinyo imaw sa ana nga tiyo nga gusto nana nga mag-obra sa mga ginkuntrata nga construction. Ginpakamayad nana nga buligan ro ana nga tiyo ag isaea pa hay gusto man nana nga maskin paalin hay may pangitan-an. Bangud nahuya eon imaw nga saeaguron pa imaw it ana nga tiyo pati sa pagkaon.

Haeos maabo nga gindaea si Julsh pagbalik sa Boracay. Mga eambong, saewae ag iba pa nga mga gamit. Naghambae eani ro ana nga mama it dinanghae bago imaw magpanaw halin sa Manila nga matsa indi eon hingan kuno imaw magbalik, bangud sa anang ginbinakintoe nga mga daeaehon.

Pero nalipay gid ro mga ginikanan ni Julsh nga magtrabaho imaw sa Boracay. Mayad man eani kuno bangud naghimatuon eon imaw nga makausoy it trabaho. Agud magamit man eagi kuno nana ro anang iniskuylahan nga kurso bisan owa pa makabuoe it board. Halin abi it pagbueag nanda sa anang nobya hay haeos nagasalig lang imaw sa anang mga ginikanan. Agud maskin paalin hay malipatan nana ro mga nadangatan nga sakit it buot. Ag owa man gihapon it mahimo kon sa Manila imaw magtiner, bangud basi magbinarkada euman ag makaobra pa it kaeainan.

Mabuhay eon ro tiyo ni Julsh sa isla it Boracay. Nakaangkon eon man it kaugalingon nga eugta ag baeay sa may bukid sa binit it baybay. Kaibahan it anang tiyo nga nagapangabuhi hay ro anang asawa nga taga Aklan man ag mga unga.  Maisot pa eang ro tatlong mga unga it ana nga tiyo nga haeos sa elementarya pa eang nagaieiskuyla. Dati eang man anay nga nagamunot sa isaea ka kompanya ro ana nga tiyo. Apang sa ulihi hay naghimatuon nga magdugaling, bangud sa maabo eon man ro nakilaea ag nasayuran sa trabaho. Kabangdanan nga may ana eon nga kaugalingon nga ginabuytan nga kuntrata sa construction. Ag may kaugalingon eon man nga mga tinawo nga mga trabahador.

Sambilog nga ginakuntrata sa tiyo ni Julsh hay isaea ka hotel nga bukon eon gid man it mabahoe nga mayad sa may Sityo Bolabog. Imaw ro ginsaligan it ana nga tiyo nga magdumaea it mga trabahador sa nasambit nga construction site. Bangud may isaea pa nga mas mabahoe nga hotel ag restawran ro ginakuntrata it ana nga tiyo sa may Sityo Din-iwid.

Maabo man ro mga tinawo nga ginabuytan ni Julsh. Haeos mga taga Aklan nga kaeabanan hay halin sa mga banwa it Nabas ag Ibajay. Ag ro iba hay halin pa sa mga probinsiya it Romblon ag Antique. Owa pa man gid haeos imaw it nasayuran sa patag it construction kon sa actual eot-a ro paga-istoryahan. Maskin nakatapos pa imaw it kursong Civil Engineer, hay ginaako nana nga may kakueangan pa gid gihapon imaw it mga nasayuran. Apang ginpromisa nana sa ana nga tiyo nga tinguhaon gid nana nga makaantiguhan it mayad. Kapin pa hay haeos adlaw-adlaw man ginabisitahan it ana nga tiyo ro andang ginaobra ag pirme kana ginaturo ro mga kinahangean nga ueubrahon. Ag isaea pa hay ro ginasaligan man nga foreman hay ana eon man nga nangin amigo.

Kon amat hay ro mga panday mismo ro ginabue-an it ideya ni Julsh ag haeos nagapati man kana ag madali eang man nana makahueugan it buot. Sa panan-awan nana hay mabahoe man ro ana nga bulig sa pagkuntrata it ana nga tiyo, bangud matsa imaw man ro mata it ana nga tiyo agud nga maghugod ro mga trabahador.

Sa site man mismo nagatiner ro iba nga mga trabahador. May anda nga binaeay nga plywood ag yero sa may likod it andang ginaobrahan. Kada hapon naga uli si Julsh sa Sityo Malabunot. May kaeayuon man halin sa site pero mayad eani hay ginbue-an imaw it motor nga hueogan nga nangin saeakyan nana adlaw-adlaw kon magsueod ag mag-uli. Kada Sabado it hapon pagkatapos it kaon it ilabas ro swelduhan ag ro pag-ueoli it mga trabahador sa andang kaugalingon nga baeay.

Kon amat ro iba hay nagaaeayatan it inuman, ag owa man ginaingai it ana nga tiyo, basta indi eang kuno magpasobra. Basi kuno may magmaoy ag kon indi man hay indi eon makaobra pagkahin-aga, bangud sa ginabatyag nga sakit it ueo. Sa pilang domingo eon ni Julsh nga nangin kaibahan ro mga trabahador, hay matsa manami eon ro andang pagsinaeayo. Manami ro pagtahod kana it mga trabahador. Ag matsa nahuya eani kunta imaw nga tawgon nga Engineer bangud sa matuod-tuod hay owa pa imaw makabuoe it board. Ugaling matsa manami man kon anang pamatian, eani hay  ginpasugtan eang man nana, ag kapin pa hay owa man sanda kasayod nga bukon pa imaw it tunay nga engineer. Bukon it sa ginatawag nga porke gumankon imaw it contractor hay ginatahod imaw, Sayod nana kon paalin makipag-ieiba it mayad sa mga kubos nga mga tawo. Nadumduman pa nana ro anang mga inagyan nga  pagbinarkada anay sa mga taga iskwater, nga maeapit sa andang lugar.

ISAEA ka hapon it adlaw nga Huwebes, pagkatapos it trabaho hay nag-aeayatan ro pila ka mga taga Ibajay nga trabahador nga mag-inuman. Bangud birthday kuno it anda nga kaibahan nga piyon. Maw man gali nga nabatian kaina ni Julsh nga may nagakinanta samtang nagatrabaho it happy birthday. Ag pagkatapos hay magsueunlogan ag mahinibayag.

“Engineer, hambae nanda kon mainom ka kuno?” pangutana it foreman nga si Tay Doming kay Julsh.

“Ham-an, kay inong birthday?” pangutana ni Julsh.

“Kay Andoy kuno, Engineer, tag mahugod ko baea nga piyon,” sabat ni Tay Doming, nga kasimanwa man ni Andoy nga Ibayhanon.

Nadumduman ni Julsh ro andang ginatawag nga si Andoy. Tag mabukod ag maitom nga eaki, nga bukon eon gid man it mataas pero may itsura. Eaom abi ni Julsh dati hay estudyante pa eang, bangud bata pa mat-a ro pangidaron. Eaom nana hay nagmunot eang kay Tay Doming bangud buean it Abril. Apang suno man sa sugid ni Tay Doming hay nagpae-at gid mat-a it pag-eskuyla gali, agud makabulig sa mga ginikanan ag mga igmanghod.

“Sige, a, hinduna lang ako mauli,” hambae ni Julsh. Naila man eani imaw agud makaistorya man nana ro mga trabahador.

Naghiyum-hiyom gid-a si Tay Doming pagkabati sa hinambae ni Julsh. Bangud sa matuod-tuod hay kara eang imaw nag pahuo kanda nga makipag-impon sa  andang inuman. Dati eon man nanda imaw nga ginasinampit, ugaling hay owa pa sa anang buot nga makipag-iba kanda sa inuman.

Longneck nga hard ro ginbakae it mga trabahador. Nagbakae man sanda it kasudlan it baka ag mabahoe nga isda agud anda kuno nga ihawon. Ginpangutana pa nanda si Julsh kon kauyon it hard nga ieimnon, ag owa eon imaw nagbalibad bangud basi magbakae pa sanda it beer nga may kamahaeon. Ag sayod nana nga nagbaeali man lang sanda kaina sa anang tiyo agud mag-aeamutan.

Malipayon ro inuman it mga nabilin sa site. Haeos nakipag-inuman man ro tanan pagkasayod nga kaibahan si Julsh sa inuman. Manami ro pamatyagan ni Julsh ag matsa nakapalipay man kana ro pagsugilanon it mga trabahador nga nailaan man nanda imaw nga magdumaea kanda. Kabangdanan nga nagpabakae pa imaw it dugang nga mga ieimnon ag sumsuman.

Umpisa nga nakipag-iba si Julsh sa anang mga tinawo sa inuman, hay nangin manami pa gid ro anda nga pagsinaeayo sa kada isaea. Nagadinanghaean eon sanda ag nagasueonlugan. Kapin eon kay Andoy nga nangin amigo gid nana. Haeos indi eon gid man abi mageayo ro andang pangidaron. Daywang dag-on malang ro gueang nana  kay Andoy. Isaea pa hay nangawa man eani imaw bangud maeapit ro anang buot kay Andoy. Kon amat eani hay ginasampit pa nana si Andoy sa baeay it anang tiyo, kon may mga kinahangean nga bue-on. Ag kon masiluman sa paghatod nana kay Andoy hay nagahapit sanda sa restawran nga maagyan ag magkaon it ihapon.

“A, Engineer... puydi ka baea namon maimbetar eagi sa among lugar?” sampit ni Andoy kay Julsh, isaea ka adlaw samtang nagakaon sanda daywa it ihapon sa restawran .

“Ha?... Ham-an may alin idto sa inyo?” pangutana ni Julsh.

“A, may binayle abi sa amon sa Sabado,” sabat ni Andoy.

“Anong binayle ing ginahambae.”

“Tag sinaot baea sa plasa.”

“Ham-at may binayle?”

“Maeapit lang abi ro pista sa among baryo... harang katapusan nga Sabado it Mayo.

“Maeapit lang tuod, daywang domingo lang,”

Nadumduman ni Julsh nga matuod gali nga nakahambae imaw samtang nagaieinom sanda sa nagtaliwang birthday ni Andoy, nga mamunot imaw kanda sa kapistahan pat-a it andang baryo. Apang bukon pa man it pista hay ginasampit eon imaw ni Andoy. Ginpaino-ino anay nana it mayad.

“Maw eani nga gusto ka kunta namon nanday Tonyo ag Indo, nga makaagto ka eagi sa among lugar, bago magpista,” hambae ni Andoy, nga ro ana nga ginhingadlan nga daywa hay ro mga kaibahang piyon sa trabaho. Ag kapareho man kay Andoy nga mga miron pa.

“Sige, a, mayad eani ron agud makaantiguhan eon kon magbalik sa pista.,” sabat ni Julsh.

Adlaw eon nga Biyernes, apang matsa kabuhayon hingan sa pamatyagan ni Julsh. Martes pa it gabii imaw ginsampit ni Andoy. Ag matsa nakabatyag imaw it kalipay, bangud sa kabangdanan nga gusto man nana nga makaagto sa mga lugar nga haeos owa pa nana maagtuni. Kapin pa gid nga ginsugid eagi kana ni Andoy nga sa kabukiran ro anda nga lugar. Nasumo eon eani imaw sa siyudad ag haeos ro isla eon man it Boracay, hay matsa parehas eon man sa Manila nga masangag. Kon amat hay  nagasugilanon sanday Andoy, Tonyo ag Indo nga nahanungod sa andang mga gamit sa andang lugar, apang indi nana maeubtan ro mga gustong hambaeon. Ngani ro pagsampit kana ni Andoy hay isaea ka paagi agud nga madiskubrehan eon nana kon makit-an ro mga nasambit nga mga ginahinambae nanda. Ag makita man nana kon mauno gid ro andang ginpabugae nga baryo it Malindog ag banwa it Ibajay.

SABADO it hapon, pagkasweldo it mga trabahador hay nagpanaw sanday Julsh kaibahan ro iba pa nga mga trabahador nga nagtabok paagto sa Caticlan. Nakabaton man imaw it ana nga sweldo sa sueod it sangdominggo. Pero mabahoe gid ro ana nga ginbaeon nga kwarta. Maskin paalin hay may natipon man imaw nga halin sa anang sweldo sa pilang dominggong pagtrinabaho.

Haeos pueunuan gid it pasahero ro mga jeep, bangud maabo ro kadungan nanday Julsh nga nagaueoli halin sa Boracay. Samtang owa pa kapanaw ro jeep hay napan-uhan ni Julsh nga sa ibabaw nagasaeakay ro iba nana nga mga trabahador. Ginsampit man nana si Andoy nga magsakay sa ibabaw it jeep, bangud gusto man nana nga makatan-aw it mga manami nga taean-awon sa daeanon samtang nagabiyahe.

Pag-abot nanda sa banwa it Ibajay hay nagbueog-eag eon ro iba nga mga trabahador. Nagbilin man eani kana ro foreman nga si Tay Doming nga mayad eang kuno kanda nga pagpanaw. Sa baryo it Polo nga maeapit sa banwa naga uli si Tay Doming ag ro iba pa nga mga trabahador. Ro nabilin hay sanday Julsh, Andoy, Tonyo ag Indo nga pareho ro paagtunan.

Nangawa si Julsh pagkasakay sa single nga motor, bangud igo man sandang ap-at sa sangka motor eang, ugaling dueutdutan sa pungkuan. Pagkataliwan it pilang minuto nga pagdinaeagan it motor hay pumundo sanda sa binit it may kabahueon nga suba it Ibajay sa may baryo it Bagacay. Nga kon siin hay may mabahoe nga daywa ka baesa nga butong nga pagasakyan patabok sa pihak it suba. Ginatinan-aw nana ro nagatukon sa baesa nga anda nga ginsakyan ag ginkargahan it motor, samtang nagapatabok sa pihak nga bibi it suba.

“Ham-at baesa ro saeakyan patabok, owa gid it tulay paagto sa pihak nga baryo, ay?” pangutana ni Julsh.

“A, may una man nga tulay pagkaeampas sa banwa... sa anday Tay Doming nga baryo patabok, ro pinakadaean baea paagto sa Kalibo, Engineer,” hambae ni Andoy.

“A, gali.” hambae ni Julsh. Nasayuran nana sa anang tiyo nga ro Kalibo nga ginahambae ni Andoy hay ro capital nga banwa it Aklan.

“Ugaling maeayo eon kon idto kita mag agi, bangud gaagi pa kita sa karsadahon sa bukid it daywa ka barangay,” hambae man ni Tonyo.

Naglingu-lingo si Julsh ag tinueok ro kahabaon it suba halin sa ilawod ag pailaya. Pagkapan-o nana nga malimpyo ro nagailig nga tubi it suba hay dumungok imaw ag naghilam-os. Ag nabatyagan nana ro mahagan-hagan nga kaeamig it matin-aw nga tubi sa anang uyahon.

Napan-uhan ni Julsh nga haeos may kabuhayon man ro andang pagbiyahe. Haeos pigado ag batsihon ro karsadahon sa kilid it kabukiran ro andang ginaagyan. Nagapinanimbang imaw, ugaling hay mayad man magdaea it motor ro driver, maskin magpasaka ag magpaubos sa bukid. Nakasapoe sanda sa pueonduhan it mga motor sa baryo it Monlaque. Maghalin sa Monlaque hay nagtabok pa sanda sa suba paagi man sa baesa nga butong. Sanday Andoy eon ag Tonyo ro nagtukon patabok, bangud suno kanda hay ginbueoligan nanda it obra ro baesa nga butong agud pagagamiton it mga tawo kon magtabok sa suba. Pagkatabok hay nagpanglihid pa sanda sa kilid it suba paagto sa baryo it Aparicio. Idto sanda maagi bangud bukon gid it mataas ro bukid nga andang tukaron paagto sa lugar nanday Andoy. Namag-uhan imaw sa pagtinikang, bangud mga daeagkong kabatuhan ro andang  ginaagyan sa binit it suba.

Ginaoy gid eagi si Julsh sa pagtukad sa bukid. Suno kay Andoy hay  tukaron pa nanda ro pila ka bukid bago makaabot sa anda nga baeay. Hambae nanda hay madali malang panawon, pero para kay Julsh hay matsa kabuhayon eon hingan ro ana nga binaktas. Maskin nakabatyag it kagaoy hay nakapatigayon man kana it kalipay ag katawhayan ro lugar. Ginatinan-aw nana ro mga nagaeungay sa daeanon nga mga daeagko ag maeambong nagakasari-sari nga mga puno it kahoy. Nabatyagan ni Julsh ro matuod-tuod nga kalinong sa tunga it malikot nga kagueangan, maskin pa may nabatian imaw nga huni it mga pispis. Kon amat hay nagapangayat imaw nga magpahuway, bangud sa ginabatyag nga kahapo ag kagaoy. Nalisdan pa imaw magtukad sa bukid, eani hay ginabinuligan pa imaw nanday Andoy, kapin pa kon madanlog ro aeagyan. Ag sa kada padayon nanda nga pagpanaw hay ginapilit nana nga magpatikasog sa anang kaugalingon nga makasarang.

Nakasapoe sanday Julsh sa baeay nanday Andoy nga haeos nagapaeamuypoy ro ana nga mga batiis. Ag sa binatyag nga kagaoy hay haeos nahum-og it hueas ro anang suksok nga eambong. Nag-ueoli mat-a sanday Tonyo ag Indo sa andang mga kaugalingon nga baeay. Gin-abi-abi imaw ag ginpakilaea sa mga ginikanan ni Andoy. Ag ginpakilaea man kana ro tatay ni Andoy nga si Tay Puloy ag nanay nga si Nay Ason. Pagkatapos it pagpakilaea sa kada isaea hay nag-ilis ag nagpahuway-huway anay imaw sa isaea ka maisot nga kuwarto. Maangan-angan hay gumuwa imaw it baeay nanday Andoy ag nagpaliwaliwa. Nagpanaw-panaw samtang ginatinangda ro nakapalibot kanang kabukiran ag kagueangan. Nagsueod sa anang paminsaron nga bukon eang it una ag ulihi nana nga pag-agto sa lugar it ana makarong ginatungtungan, bangud nailaan nana ro matuod-tuod nga kanami ag kalinong it lugar.

Pumungko si Julsh sa may bangko nga butong sa idaeom it mabahoe nga puno it kasya. Sa pihak ag sa pihak ro mahaba nga bangko nga may papag man nga butong sa tunga. Haeos nagaeayong eon ro maeambo nga mga dahon it kasya sa baeay nanday Andoy. Ro huyop it maeamig-eamig nga hangin hay nagapatawhay kana. Ag nagsueod sa anang paino-ino nga indi dapat magsaeot ro anino it siyudad sa ana makaron nga kahimtangan.

“Engineer, pamahaw anay, ‘ta,” hambae ni Andoy.

Nakibot si Julsh sa limog ni Andoy. Nagapahilangop eot-a gali nga may daeang einaga nga balingka sa maeukong.

“Saeamat gid, ‘Doy,” hambae ni Julsh, ag bumuoe it sambilog.

“Pasensya lang anay sa naabutan iya sa amon, a,” hambae ni Andoy.  “Hinugay eani it pueupasensya una, a,” hambae ni Julsh. “Owa man kakon it problema.”

“Nahuya eani sanday Tatay ag Nanay kimo,.” hambae ni Andoy. “Guba abi kuno ro amon nga baeay.”

“Sus, a, bukon mat-a it baeay ro akon nga ginaagtunan... importante nagaieieiba kita.”

Maangan-angan hay napan-uhan ni Julsh ro nagapahilangop nga bag-ong abot nga daywa ka baye, isaea ka daeaga ag unga. Sa paminsaron nana hay halin sa pagpanindahan ro daywa, bangud.may mga ginabitbit nga mga dinaea. Pagkapan-o man ni Andoy hay eagi-eagi nga ana nga ginsueang ro daywa ag ginbuoe ro mga dinaea ag ginsueod sa kusina.

Ginpakilaea ni Andoy kay Julsh ro daywa ka baye, nga mga igmanghod. Ro daeaga hay si Marissa o ginatawag nanda nga si Isay ag ro unga hay si Isabel nga ginatawag nanda nga si Sabel. Suno kay Andoy hay tatlo malang kuno sanda nga magmaeanghod. Matsa nahuya pa eani kunta si Isay kay Julsh, apang sa pamilit ni Andoy hay owa kabalibad si Isay.

Owa eon si Isay sa atubang ni Julsh, apang matsa gina paminsar gihapon nana ro daeaga. Nageaong anay kana si Andoy nga magbulig it eaha para sa andang ilabas. Naaywanan imaw nga madaeom ro anang paminsaron bangud indi maduea sa anang paino-ino ro itsura ni Isay. Ginaako nana nga maabo eon man nga mga baye ro anang nakilaea, apang sa anang pagkakita kay Isay hay matsa nageain ro anang baeatyagon ag paminsaron.

Manami nga daeaga si Isay kon anang ikumpara sa ibang mga baye. Bukon eon gid man it maputi, pero ro anang pangeawason ag kataason hay mahambae nana nga owa it eaki nga indi magkaila kay Isay. Eakip pa nga nagabagay gid kay Isay ro mahaba nga buhok sa anang kaguwapahon nga uyahon, kapin pa ro mga mata kon tumueok hay madaeom ag mataeom. Ginaako nana nga maskin unang beses pa eang nga pagkilaea kay Isay, hay nakatao eon kana it iba nga paminsaron ag baeatyagon.

Haeos nagabueuligan gid-a ro sangka pamilya nanday Andoy sa pageaha it ilabas. Manami ro andang mga einaha nga pang-ilabas. Nagkaeasugot si Julsh ag Andoy nga sa may papag lang sanda daywa makaon it ilabas.

Nagbueolig it dat-on it ilabas kanday Julsh ag Andoy si Isay ag si Nay Ason. Nangawa gid si Julsh sa mga gindat-on kanda nga mga suea. Ginpinangutana gid nana kay Andoy kon anong klase ro mga einaha para sa ilabas, bangud haeos owa pa nana masamiti ro mga pagkaon nga ginprepara para kanda.

Suno kay Andoy hay may bisayang manok nga inubaran it saging nga pakoe, sinanlag nga ueang ag patuyaw, tinumkan ag may daywang klaseng humay, puti ag tag mahumot nga ginatawag nga kamuros.

Haeos ginahueasan gid si Julsh sa ginakaon nga ilabas, maskin pa maeamig ro huyop it hangin. Ag samtang nagakaon sanda ni Andoy, hay sige man ro dat-on it humay ag suea ni Isay. Kabangdanan nga kon amat hay nagapae-at it timo si Julsh ag magtinueok kay Isay.

“Kaon it mayad, Engineer, ha,” hambae ni Andoy. ”Abo pa idto.”

“Maemaean mat-a ro inyo ngara nga ginpreparar... kanamiton gid-a,” hambae ni Julsh.

“Binukot gid abing manok ron nga bisaya,” hambae ni andoy, pagkakita kay Julsh nga nagapang-os it paa it manok.

“Ag kananamon gid-a gali ro inyong ginahambae ngara nga ueang ag patuyaw.”

“Nagsag-on gid eani si Tatay it ueang kabii ag nagpanueo it patuyaw... bangud ginpahisayod ko eagi kay Isay, nga kaibahan ko ikaw mag-uli karang Sabado.”

“Kapin man tag ro harang pinutos it dahon ngara ho... nga matsa pinais.”

“A... timumkan ro tawag karon. Nailaan man eani ron ni Architect. Nagdaea ako karon kana kato.”

“Manami... kapin pa mahaeang-haeang.”

“Mga ueang man ron nga gintumok it hae-o sa eusong, ag binutangan it bangian nga niyog ag mga panakot.”

Pagkatueongnan it ilabas nanday Julsh hay nagdaea si Isay it sangka sapad nga eutong saging nga tundan ag siniad nga euto man nga kapaya. Haeos nabusgan gid it husto si Julsh sa pagkaon it ilabas. Ro nabatyagan nana nga kagaoy kaina sa andang pagpinanaw ag pagtukad sa bukid  hay  matsa naumpawan gid. 

Nataeupangdan ni Julsh nga may pagkamahuyaon nga daeaga si Isay. Bangud samtang ginatinueok nana kaina hay nagadungok. Nahuya pa gid man siguro kana bangud bag-uhan eang sanda nga nagkilaea. Apang kon makit-an eani nana nga maghiyum-hiyom si Isay hay nabatyagan nana ro kalipay.

Pagkatapos it ilabas hay nageubog-eubog anay sa bangko sanday Julsh ag Andoy agud magpahuway-huway. Natueogan si Julsh ag sa ana nga pagkabugtaw hay owa eot-a si Andoy sa pihak nga bangko. Pagbangon nana hay nagapahilangop man si Andoy halin sa andang baeay. Nageaong kana si Andoy nga may ginaagtunan sa pihak nga bukid. Ag owa eon pagpamunta imaw ni Andoy, bangud malisod kuno nga mayad ro daean. Ag bago magpanaw hay gintawag ni Andoy sanday Isay ag Sabel, agud may kaibahan ag kaistorya si Julsh.  Ginbilinan ni Andoy sanday Isay ag Sabel nga indi imaw pag-aywanan

Nagapamatyagan si Julsh ag si Isay, samtang ro igmanghod ni Isay nga si Sabel hay nagaeubog-eubog sa bangko.

“Hay, Sabel... pagbangon una, kahuya kat imo ngara,” hambae ni Isay. “ May bisita kita ho... si, Engineer.” Samtang ginakusi sa siki si Sabel.”

“Pabay-i eang ‘maw, ‘Say, basi ginaduyog mat-ana si Sabel,” hambae ni Julsh.  “Owa mat-a kakon ron, a.”

Manami ro pag-istoryahan nanday Julsh ag Isay samtang si Sabel hay natueogan sa bangko. Nasayuran ni Julsh nga graduating eon gali sa sunod nga bukas it klase sa pagka maestra si Isay. Nagaeskuyla sa isaea ka State University it Aklan sa may Barangay Colong-colong, maeapit sa banwa it Ibajay. Maabo gid ro mga nasayuran pa nana kay Isay nahanungod sa andang pamilya. Haeos ro tanan man nga mga nakataliwan nga inagyan nana hay gin-istorya nana kay Isay. Pero ro mga inagyan sa anang paghigugma hay owa nana pagsugira kay Isay. Ginaako ni Julsh sa anang kaugalingon nga nagdueot sa anang baeatyagon ro pagkieitaan nanda ni Isay. Nagapati imaw nga isaea gid ka maayad-ayad nga mga tawo ro pamilya nanday Andoy ag Isay. Mabahoe man ro anang pagpasaeamat sa Ginuo bangud nga ginataw-an pa imaw it hayga nga makilaea ro daeaga. Ro kaguwapa, ag mayad nga kabubut-on ni Isay ro nagpatigayon it bag-ong baeatyagon kay Julsh. Nabatyagan nana nga matsa nagakaila eon imaw kay Isay, maskin bag-o eang sanda nga nagkilaea. Nahueog eagi ro anang kabubut-on, nga kon siin sa kada tan-aw nana kay Isay hay nagapatigayon it kalipay sa anang tagipusuon.

Kon amat hay nagasalida sa paminsaron ni Julsh ro anang dati nga nobya sa Manila. Pero ginapilit nana nga dueaon sa anang paino-ino. Maskin ikumpara nana ro kaguwapa ag ro ugali ni Isay sa anang dating nobya hay may pagkaeain gid si Isay. Bukon si Isay it masangag ag maeahog nga klaseng baye. Masinueundon sa anang mga ginikanan ag matatapon sa mga igmanghod nga si Andoy ag Sabel. Bukon it kapareho sa anang dati nga nobya nga haeos ro nagapatigayon it pagdisisyon, hay halin sa baye. Ag maskin sa mga ginikanan hay may pagkasupae nga baye ro anang dating nobya. Sa makaron hay kaatubang nana ro isaea ka baye nga kon siin hay tag ginausoy-usoy haeos it tanan nga mga kaeaeakinhan nga buot pangasaw-on.

TUNOD eon ro adlaw nag-abot si Andoy, kaibahan sanday Tonyo ag Indo. May daea sanda nga daywang galong tuba ag nagkaeasugot nga mag-inuman. Maw gali ro ginpanaw ni Andoy, bangud nagtangway gali sanda it tuba sa anang tiyo nga mananggiti sa pihak nga bukid. Binutang nanda ro daea nga tuba sa papag ag bumuoe it baso si Andoy.

Sa una nga pageag-ok ni Julsh it tuba sa baso hay nakabatyag imaw it hagan-hagan. Manami ro timplada it tuba nga bukon eon gid it maaslom ag bukon man it maeab-ay. Nakasamit eon man imaw it tuba dati sa Boracay. Kat sanday Andoy man ro nagdaea. Nangawa imaw samtang may ginahuhu halin sa matag-od nga butong si Tonyo. Pagkaeuad sa maeukong halin sa butong hay nahugoman nana ro kahumot-humot nga einaha.

“Engineer... pangsumsuman,” hambae ni Tonyo.

“Ano ra?” pangutana ni Julsh.

“Hara ro ginatawag namon iya nga, binakoe,” sabat ni Andoy.

“Binakoe gali tawgon ra.”

“Kauyon ka baea kara?” pangutana ni Tonyo.

“Samitan naton ron,” sabat ni Julsh. “Paalin pageaha kara?”

“Manok ra nga bisaya ag ginsueod sa inutod nga butong. Binutangan dayon it panakot sa sueod nga owa it tubi... takpan it tangead ag patindugon sa may ginhalingan nga kaeayo,” sabat ni Tonyo.

“Aeangan nga indi ako kauyon kara... sa hugom paeang, matsa nagahilab euman ang tiyan,” sabat ni Julsh.

“Daywang bilog gid eani ro akon ngara nga binukot,” hambae ni Tonyo. “Agud ayawan ‘ta it sumsuman.”

“Anong binukot man?” pangutana ni Julsh.

“Tag ginadakop baea ro nakakabuhi nga manok ag kulungon it pilang adlaw. Tag indi ro manok makatapak sa eapok.. agud bukon baea it maeangsa,” isplekar ni Andoy.

Naglingu-lingo si Julsh, ag eumag-ok it tuba sa baso.

Manami ag malipayon ro pag-ieieiba nanday Julsh, Andoy, Tonyo ag Indo sa inuman. Owa haeos nanda mapan-uhi nga nagapahilangop eon ro gabii. Naghambae ro nanay ni Andoy nga paihapnan anay imaw. Apang nagsabat si Julsh nga indi eon imaw mag-ihapon, bangud busog eon kuno imaw it andang sumsuman nga binakoe. Ag kapin pa kaina hay pinamahawan man imaw ni Isay it einagang saging nga euto.

Nagpangayat si Andoy kay Julsh nga magwarang eon maangan-angan sa plasa pagkatapos nanda it inuman. Ginpadumdom ni Andoy ro ginahiwat nga binayle hindunang gabii. Nag-aeayatan sanda nga magbakae it basket ag magbayle. Ginhinyo nanda si Julsh nga magbakae it basket nga ginpaeanganan kay Isay. Ginpahisayod nanda kana kon ano ro ginatawag nga pagbaligya nga basket. Kon makabakae abi kuno imaw it basket sa binayle hay isaea ka paagi agud makabulig man kuno imaw sa  barangay, para sa paeaabuton nga kapistahan. Ag owa man imaw nagbalibad sa andang mga ginahinyo kana. Nalipay man eani imaw, agud madiskubrehan pa gid nana ro mga bueuhaton nga kinaandan sa baryo nanday Andoy.

Maabo eon ro nagasinaot sa plasa pag abot nanday Julsh, kaibahan sanday Andoy, Tonyo ag Indo. May mga ginbaligya eon nga mga nauna nga basket, apang owa pa anay sanda nagbakae. Ag sa pagbaligya eon dayon it basket nga ginpangaeanan kay Marissa hay gintawag eagi ni Andoy it limang gatos pabor sa grupo ni Engineer. Ginhinyo it manugbaligya nga magpakita sa tunga it plasa ro nagbakae it basket. Ngani hay nagsaot gid sa tunga it plasa sanday  Andoy, Tonyo, ag Indo nga may kapareha nga mga daeaga. Indi gid-a kunta magsaot si Julsh. Apang sa pamilit man ag hinyo nanday Andoy kana, hay nagsaot lang man imaw nga kapareha si Isay, samtang nagatukar ro sweet nga sonata.

Gintaw-an sanda it hayga nga makasaot it mayad, bangud ro plasa hay para eamang kanda nga nagbakae it basket. Samtang nagasaot it padukot sanday Julsh ag Isay, hay maabo kanda ro nagatinueok sa guwa. Kapin pa gid nga ginamitlang it manugbaligya nga ro nagbakae it basket hay halin kay Engineer JM, nga anang ginpatag-od nga pangaeang Julsh Montero. Sa huna-huna ni Julsh hay matsa bugaeon man imaw samtang kapareha ro isaea ka guwapahon nga daeaga it Barangay Malindog. Samtang nagabayle hay ginatinueok ni Julsh ro basket nga nakabutang sa bangko sa tunga it plasa. Nasayuran nana kay Isay nga ro basket hay ginputos nga ginpritong native nga manok ag may kaibahan nga sangka galon nga tuba sa kilid it bangko. Ag ginpahisayod man eagi ni Isay kana nga dapat gid hay sanda ro makabakae it pinakamahae nga kantidad, agud maangkon nanda ro basket. Bangud kutob eang sa alas tres ro oras it manugbaligya ag pagapunduhon eon dayon ro pagpasubasta it basket.

Samtang padayon ro grupo nanday Julsh ag Andoy sa pagsinaot sa tunga it plasa hay may pila man nga mga interasado nga nagpasaka it presyo. Apang owa gid pagbuy-i nanday Julsh ro basket, hasta nakaabot gid ro pagpasaka sa kantidad nga daywang libo. Gintaw-an man sanda it hayga nga makasaot it mabuhay-buhay suno sa nagabaligya. Sayod ni Julsh nga mabahoe eon nga kantidad ro anang ginbakae, apang owa eon nana pagkahilaki rong kuwarta. Bangud sa kanami it anang pagsaot sa tunga it plasa samtang nagabuyot sa hawak ni Isay. Hasta ginbutang it manugbaligya sa oras nga alas tres ag napatigayon nanda nga sanda ro nakabuoe it ginbaligya nga basket nga nakapangaean kay Marissa.

Owa anay nag-uli sanday Julsh, bangud gusto man nana nga hueaton hasta nga mag-uli si Isay. Owa sanda kasayod nga nag-istorya eot-a sanda ni Isay kainang pagsaot nanda nga ana nga hueaton kon mag-uli ro daeaga.

Katapusan eon ro ginabaligya nga basket apang ro nagbakae hay kutob eang sa manaba nga presyo. Ngani ginpakamayad ni Julsh nga pasakaan pa gid aeang-aeang sa pagbulig eon gid nana. Ag kapin pa hay tudo gid ro pagpasaeamat kana it mga nagpahiwat it pabayle nga ginadumaeahan it kapitan it barangay.

Sa kantidad nga sanglibo hay naghinyo it bag-ong sonata sanday Andoy. Owa gid nagsaot si Julsh kundi nagpungko eamang imaw sa kilid ni Isay. Ginpatukar ro sonata nga barok ag nagsinaot ro grupo nanday Andoy it pahid. Isaea ka saot nga haeos paborito ag kinaandan nga sauton it mga tag-ilaya. Nagahinibayag si Julsh ag si Isay samtang ginatan-aw ro pagsaot it pahid nanday Andoy, Tonyo ag Indo, kapareha ro tatlo man ka daeaga sa tunga it plasa. Madasig nga matsa nagapisik-pisik ag nagakarandagan nga saot nga haeos nagasinanto man sa ginpatukar nga sonatang barok. Ag pati man ro mga nagtaeambong nga mga tawo sa sueod ag sa guwa it plasa hay malipayon, samtang nagatinan-aw sa grupo nanday Andoy nga nagasinaot it pahid.

Daywa gid ka basket ro nabakae nanday Julsh bago sanda mag-ueoli, nga haeos managob eon man ro gabii. Ro baeatyagon ni Julsh hay haeos indi nana mahangpan, nga kon siin hay sobra gid ro anang kalipay. Owa imaw gaeaom nga may mga lugar ag mga tawo pa gali nga makapalipay kana it mayad. Ag haeos owa eon imaw it nadumduman nga ibang bagay, kundi sa ana eang nga paminsaron hay nagaeugad ro pagkatawo ni Isay.

NAGBUEAW si Julsh pagkaagahon. Napan-uhan nana nga owa eot-a sa eugban si Andoy nga kahulid nana kabii sa katre sa may maisot nga kuwarto sa may palaylay ng kusina. Nabatyagan nana nga matsa nagapaeanakit ro ana nga ueo. Nagbangon imaw ag naghilam-os it tubi halin sa banga sa may banggerahan. Ro kaeamig hay nakapabatyag kana it maayad-ayad nga pamatyagan. Gumuwa imaw ag nagpungko sa bangko sa idaeom it kasya. Owa gid si Andoy nana makit-i sa sueod it andang baeay ag owa man sa guwa. Gintangda nana ro eangit nga haeos mataas eon ro subat it adlaw. Tinan-aw nana ro anang relo nga nagapahilangop eon ro oras it alas nuybi. Manami ro nagasipeak nga silak it adlaw nga ngapatimaan it maayad-ayad nga tyempo.

Nadumduman ni Julsh ro pag-inuman nanda kahapon. May mga kalhit pa sa papag it andang kinaon nga sumsuman. Matsa nahilong man imaw it sangkuro kabii sa gin-inom nga tuba. Nagsueod sa anang paminsaron ro pagsaot nanda ni Isay kabii ag pagbakae it basket. Ro pag-uli nga kaibahan si Isay nga nagabaktas sa madueom nga daeanon. Nakabatyag si Julsh it huya pagkadumdom nga matsa nakahambae hingan imaw nga naila kay Isay. Matsa nalipatan eon man abi nana ro iba pa nga mga natabo kabii.

Samtang madaeom ro paino-ino ni Julsh hay nakibot imaw pagkapan-o nga ginataw-an it kape ni Isay.

“Hay, Engineer, mayad nga agahon... pagpamahay anay,” hambae ni Isay. Samtang nagapihilangop kana nga may daea nga kape sa baso ag may mga einaga nga balingka ag kantones sa maeukong.

“A, saeamat gid, Isay,” hambae ni Julsh. “Butanga eang anay una sa papag.”

“Nagpanaw gali sanday Tatay ag Manong Andoy sa sapa,” hambae ni Isay. “Kainang agahon pa gid nga mayad.”

Pumungko si Isay sa pihak nga bangko.

“Ham-an?” pangutana ni Julsh.

“Nagsag-on abi kabii si Tatay it taon para sa ueang... ag nagpanagon it sili,” sabat ni Isay.

Owa haeos maeubti ni Julsh ro mga ginahambae ni Isay, eani hay ginpakamayad nana nga masayuran kon ano ro buot hambaeon. Ginsugid man ni Isay kana nga ro pagsag-on it taon, hay agud makadakop it ueang ag isda. Ro taon nga ginahambae hay gin-obra halin sa ginpipis nga butong o anuo nga kon siin kon makasueod eon ro mga isda hay indi eon makaguwa nga matsa ginkulong. Ag ro pagpanagon hay haeos kapareho man sa pagpamunit, ugaling ginatagdok ro bitlag nga ro bunit hay may paon nga eago o kon ueang ag ginpabay-an. Ginabistahan eang kon nagob eon ro gabii o pagkaagahon eon.

Samtang nagapamahaw si Julsh it einaga nga balingka ag kantones, hay manami ag malipayon ro andang  pagsugilanon ni Isay. Owa eon imaw mag-inom it tubi  pagkapan-o nga may mga butong sa idaeom it papag, nga ginsaka kuno sa tatay ni Isay kaina eang nga agahon bago sanda magpanaw. Binaeangka nana ro sambilog ag inuea ro sabaw sa pitsel. Sa pag-inom nana it sabaw hay matsa nakapaumpaw sa anang ginabatyag nga sakit it ueo. Nasayuran nana nga manami gali ro sabaw it butong sa may hang-over ag paeanakit it ueo. Maangan-angan hay nag abot si Andoy ag si Tay Puloy. May daea nga bangkat si Tay Puloy nga haeos puno it ueang ag si Andoy hay may bitbit nga daywang  mga daeagko nga sili.

Haeos hinueasan it tudo si Julsh sa ginkaon nga ilabas. Sinamitan nana ro sili nga mahaeang-haeang nga pinamaehan sa maeapuyot nga payok. Ag ro ueang nga einupsan it gutaw nga pinayukan man hay nakapatigayon kana it kabueusgon. Ginpainu-ino nana nga indi nana pag ibaylo ro anang kinaon nga makaieibog ag makabueusog nga  ilabas, sa maskin siing restawran sa Manila o sa Boracay.

NAGEAONG ag nagpasaeamat gid it mayad si Julsh sa mga ginikanan ni Isay ag Andoy. Bangud  nagtrato sanda kabii ni Andoy nga pagkatapos it kaon it ilabas sanda mabalik sa Boracay. Agud hay makahingabot nga makatueog it sangkagabii sa Boracay ag makaobra pagkaagahon sa construction. Haom eon man ro anang mga eambong ag saewae sa bag nga daeaehon. 

Naengganyo si Julsh kabii sa sugid kana nanday Andoy nahanungod sa pagsakay sa baesa paagto sa baryo nga maeapit sa banwa. Isaea ka paagi it transportasyon nga halin pa kato hay ginagamit eon it mga tawo. Ag hasta makaron hay padayon nga ginahimo it mga tawong taga ilaya, bilang kaeargahan it mga ginabaligya nga mga produkto halin sa ilaya paagto sa ilawod. Gusto man nana nga masamitan kon paalin gid kon makasakay sa baesa nga mabuhay ro pagbiyahe. Gusto man nana nga makita it mayad ro ginapabugae nanday Andoy nga maeapad ag mahaba nga suba it  Ibajay. Ag isaea pa nga anang nailaan hay mangin kaibahan nana si Isay sa pagsakay sa baesa. Naghambae eagi kabii si Isay kana nga maagto man sa banwa pagkahin-aga. Bangud may ginaasikaso sa andang eskuylahan sa adlaw nga lunes, para sa paeaabuton nga pagbukas it klase. Bale sa may baryo it Polo sa isaea ka tiya nagakatueog si Isay, ag ginatineran  kon may sueod  sa eskuylahan.

Tatlo sanda nanday Andoy ag Isay ro nagasakay sa sambilog nga baesa. Si Andoy ro manugtukon nga nakapuwesto sa ulihi. Nakapuwesto sa may unahan si Julsh nga nagpresenta nga magbulig it tukon. Kapin kon sa masueog nagaagi ro baesa hay ana nga ginabuytan ro sambilog nga tukon ag magbulig kay Andoy. Ginahibaygan eani imaw ni Isay kon magtukon bangud indi pa imaw haeos kabaeo-baeo. Pero kon owa eon gid man nagaagi sa masueog hay si Andoy lang ro nagatukon. Sa sambilog nga baesa sa unahan nanda hay si Tonyo ag si Indo ro nagasakay ag nagabueos-bueos it pagtukon. 

Maskin nagasipeak it husto ro silak hay bukon man gid it mainit, bangud ginapahagan-hagan sa huyop it maeamig-eamig nga hangin. Manami ro pamatyagan ni Julsh samtang nagasakay sa baesa samtang ginatinan-aw ro mga manami nga mga taean-awon sa palibot. Haeos makita sa binit it suba ro mga nagakaeain-eain nga mga pananom kamana, it mga kasagingan, kaniyugan, kakahuyan, kamaisan ag mga tinuean-on nga makit-an sa mga bakueod. Nagsueod sa anang panumdoman ro syudad nga anang ginhalinan, nga kon siin ro binit it suba hay ginatindugan it mga daeagko nga mga pabrika ag mga nagakasari-saring nagatieindog nga mga building. Ro kalimpyo ag katin-aw it tubi it suba it probinsya hay indi nana maibaylo maskin inalin sa kahigkuon ag kabahuon nga hugom it suba sa Manila.

Suno kay Andoy hay may kabuhayon pat-a ro andang pagbiyahe it baesa, bago sanda makaabot sa Colong-colong. Idto ginapadungka ro haeos tanan nga mga baesa ag may mga manugbakae mat-a eagi nga mga negosyante. Kon amat eani kuno hay indi eon makaabot sa Colong-colong kon may nagabakae eagi sa maagyan nga mga barangay. Pero kon amat kuno nga may mga karga ro baesa nga ginabaligya sa banwa kapin adlaw it tinda pagkaaga hay idto gid sa Colong-colong nagadungka.

Kaeabanan gid abi kuno kunay Andoy hay adlaw nga Lunes nagahalin sanda kon nagabaesa. Agud pagkaagahon hay makabaligya sanda it mga kaean-unon nga andang ginkarga sa baesa, kapareho it mga balingka, kamote, saging, kantones, gutaw, eangka, kapaya, banag ag ipa pa nga mga kaean-unon nga maabo sa anda.

Nagapati si Julsh nga mayad gid nga manugtukon it baesa si Andoy. Bangud kada may masumaeang sanda nga mga euka ag daeagko nga mga bato hay madali eang tuknan kon siin paagihon it manami ro baesa ni Andoy. Ag sa anang pamatyagan hay matsa ginaduyan-duyan imaw kapin pa kon madasig ro pailawod it baesa. Kon amat hay ginatinueok nana si Isay nga nagapungko sa tunga it baesa nga nagapamayungan. Samtang mahipos nga nagatinukon si Andoy hay nagpaeapit ag tumindog si Julsh kaiping ni Isay.

“Mat buhay pa ro atong byahe, ‘Say?” pangutana ni Julsh.

“Maeapit lang man... mga daywa pa ka barangay ro atong maagyan, bago kita makadungka sa Colong-colong,” sabat ni Isay, nga ro hiyum-hiyom hay nagapaduea kay Julsh sa ginabatyag nga kainit, bangud sa nagadueot nga silak it adlaw.

“Pamahaw anay, Julsh,” hambae ni Isay, ag gintao kay Julsh ro einaga nga kamote.

“Saeamat gid...may baeon ka gid ing gali, a,” hambae ni Julsh ag dinawat ro kamote.

Nagsueod sa panumdoman ni Julsh ro anang dati nga nobya sa Manila nga nakapangasawa it seaman. Sa makaron nga panyempo hay maskin ano man kabahoe nga barko ro ginasakyan it asawa sa anang dati nga nobya, hay indi nana pag-ibaylo ro maisot nga baesa nga ginasakyan nana makaron. Maskin mauno man kabahoe ag kanami it barko hay pilion gihapon nana ro simple ag maisot nga baesa. Samtang kaibahan nana sa baesa ro anang pinalangga nga si Isay. Nga nagapatigayon kana it bag-ong baeatyagon ag nagaangkon it matuod-tuod nga kalipay ag katawhayan sa anang kabuhi.

“Julsh, pagpamayungan man anay ho,” hambae ni Isay, pagkapan-o nga ginapanghueasan si Julsh.

“Saeamat gid, ‘Say,” hambae ni Julsh. “Ako lang mabuyot it payong, a.” Samtang ginabuoe ro payong kay Isay.

“Saeamat man,” hambae ni Isay ag naghiyum-hiyom.

“Abaw! Matsa hari gali ag reyna kitang daywa, a,” mabaskog nga ginhambae ni Julsh.

“’Kaw gid-a ngara, ha,” hambae ni Isay ag naghibayag samtang ginakusi si Julsh sa kilid.

Nabatyagan ni Julsh ro sangkuro nga sakit it kusi ni Isay. Dinakop nana ro alima ni Isay ag binuytan it mayad. Tinueok nana it madaeom si Isay samtang nagahibayag. Naghiyum-hiyom dayon si Julsh it matam-is, nga may mabahoe nga pageaom sa anang paminsaron. Nga kabay pa nga sa masunod nga mga inadlaw ag dinag-on, hay mangin kaibahan nana ro matuod-tuod nga reyna it anang kabuhi. ■